«Ίλια Ντάρλινγκ»: Η θριαμβευτική πρεμιέρα της Μελίνας Μερκούρη στο Μπρόντγουεϊ
Στις 11 Απριλίου 1967, το φημισμένο «Mark Hellinger Theatre» της Νέας Υόρκης πλημμυρίζει από χειροκροτήματα και ενθουσιασμό, καθώς κάνει πρεμιέρα το μιούζικαλ «Ίλια Ντάρλινγκ», σε σκηνοθεσία του Ζιλ Ντασέν και με πρωταγωνίστρια την Μελίνα Μερκούρη. Το έργο αποτελεί τη θεατρική εκδοχή της κινηματογραφικής επιτυχίας «Ποτέ την Κυριακή» (Never on Sunday), που είχε αποσπάσει παγκόσμιες διακρίσεις και είχε καθιερώσει τη Μερκούρη ως διεθνές σύμβολο της ελληνικής τέχνης και κουλτούρας.
Από το σινεμά στο σανίδι του Μπρόντγουεϊ
Το «Ποτέ την Κυριακή» είχε προβληθεί το 1960 και είχε γνωρίσει τεράστια επιτυχία, αποσπώντας το Όσκαρ Καλύτερου Τραγουδιού για το αλησμόνητο «Τα παιδιά του Πειραιά» του Μάνου Χατζιδάκι. Μετά από αυτή την επιτυχία, ο Ζιλ Ντασέν, σκηνοθέτης της ταινίας και σύντροφος της Μερκούρη, αποφασίζει να διασκευάσει την ιστορία για το θέατρο – αυτή τη φορά με στοιχεία μιούζικαλ, ειδικά προσαρμοσμένα για το κοινό του Μπρόντγουεϊ.
Το έργο ακολουθεί τη χαρισματική Ίλια, μια ανεξάρτητη και ζωντανή ιερόδουλη στον Πειραιά, που ζει τη ζωή της όπως θέλει, μέχρι που γνωρίζει έναν Αμερικανό διανοούμενο που προσπαθεί να την «εκπολιτίσει». Το θέμα –αν και τολμηρό για τα δεδομένα της εποχής– παρουσιάζεται με χιούμορ, ανθρωπιά και έναν ανεπιτήδευτο ελληνικό ερωτισμό, στοιχεία που γοήτευσαν τους Αμερικανούς θεατές.
Ένα εκρηκτικό δίδυμο: Μερκούρη – Κούρκουλος
Στην παράσταση του «Ίλια Ντάρλινγκ» στο πλευρό της Μελίνας Μερκούρη εμφανίζεται ο Νίκος Κούρκουλος, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ηθοποιούς της γενιάς του. Η συνεργασία των δύο κορυφαίων ηθοποιών ήταν γεμάτη ενέργεια και πάθος, και θεωρήθηκε από τους κριτικούς ως ένα από τα πιο δυναμικά ντουέτα που ανέβηκαν στη σκηνή εκείνης της περιόδου. Η χημεία τους καθήλωνε το κοινό σε κάθε παράσταση.
320 παραστάσεις και ένα άστρο για την Ελλάδα
Το «Ίλια Ντάρλινγκ» δεν ήταν απλώς μια θεατρική παραγωγή· ήταν μια πολιτιστική εξαγωγή της Ελλάδας στον κόσμο. Η παράσταση έμεινε στη σκηνή για 320 παραστάσεις, αριθμός εξαιρετικά τιμητικός για μια ξενόγλωσση (ως προς την καταγωγή) ιστορία στο Μπρόντγουεϊ. Η μουσική, οι χορογραφίες, τα σκηνικά με ελληνικά χρώματα, και κυρίως η παρουσία της Μελίνας, μετέτρεψαν το έργο σε ένα πολιτιστικό φαινόμενο.
Η Μερκούρη, με την χαρακτηριστική βαθιά φωνή, το φλογερό ταπεραμέντο και το ακαταμάχητο χαμόγελό της, δεν ενσάρκωνε απλώς την Ίλια – ήταν η Ίλια. Και μέσω αυτής της φιγούρας, γοήτευσε ένα ολόκληρο θέατρο γεμάτο Αμερικανούς θεατές, φέρνοντας τον Πειραιά στην καρδιά της Νέας Υόρκης.
Η πολιτιστική κληρονομιά της παράστασης
Η επιτυχία του «Ίλια Ντάρλινγκ» συνέβαλε σημαντικά στη διεθνή εικόνα της Ελλάδας, όχι μόνο στον χώρο των τεχνών αλλά και στον πολιτικό λόγο. Η Μερκούρη, η οποία αργότερα ανέλαβε Υπουργός Πολιτισμού, χρησιμοποιούσε συχνά τη δύναμη της τέχνης για να επικοινωνήσει τις αξίες και τα αιτήματα του ελληνικού λαού, ειδικά την περίοδο της Χούντας.
Η πορεία του έργου στο Μπρόντγουεϊ ήταν άλλη μία απόδειξη πως η τέχνη μπορεί να ξεπερνά σύνορα, να γεφυρώνει κουλτούρες και να μιλάει στις καρδιές των ανθρώπων ανεξαρτήτως γλώσσας ή καταγωγής.
Ένα αστέρι που δεν έσβησε ποτέ
Το «Ίλια Ντάρλινγκ» αποτελεί μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες στιγμές της ελληνικής παρουσίας στο διεθνές θεατρικό στερέωμα. Η Μελίνα Μερκούρη, μέσα από αυτή την παράσταση, δεν κατέκτησε απλώς το Μπρόντγουεϊ· κατέκτησε την αιωνιότητα.
Τι έγραψε ο Τύπος για το «Ίλια Ντάρλινγκ»
Η πρεμιέρα του «Ίλια Ντάρλινγκ» στις 11 Απριλίου 1967 δεν πέρασε απαρατήρητη από τα μεγαλύτερα μέσα ενημέρωσης των ΗΠΑ. Η ιδιαίτερη θεματολογία, το εξωτικό άρωμα του Πειραιά και, φυσικά, η εντυπωσιακή παρουσία της Μελίνας Μερκούρη προκάλεσαν το ενδιαφέρον των θεατρικών κριτικών και του ευρύτερου πολιτιστικού κόσμου.
The New York Times
Κριτικός: Clive Barnes
«Η Μελίνα δεν ερμηνεύει απλώς την Ίλια· την ενσαρκώνει με τρόπο που μόνο εκείνη μπορεί. Έχει τη φλόγα μιας Καλλιόπης και τη θηλυκότητα μιας Μάρλεν Ντίτριχ. Το ‘Ίλια Ντάρλινγκ’ είναι ένας εκρηκτικός συνδυασμός θεάτρου και μπουζουκιού, που χτυπά στην καρδιά της αμερικανικής ψυχής.»
Variety
«Ένα μιούζικαλ με ελληνική ψυχή και Μπρόντγουεϊ αίσθηση. Η μουσική, αν και όχι εξ ολοκλήρου αμερικανική, έχει τη γοητεία της Μεσογείου. Το κοινό ενθουσιάζεται με τις αυθεντικές πινελιές, ενώ η Μερκούρη αποδεικνύει ότι είναι μία από τις λίγες διεθνείς σταρ που μπορούν να μαγνητίσουν το Μπρόντγουεϊ χωρίς να προδώσουν την καταγωγή τους.»
Time Magazine
«Η παράσταση είναι σαν μια βραδιά σε ελληνική ταβέρνα με θέα το λιμάνι του Πειραιά – γεμάτη πάθος, μουσική, και έναν ακατάβλητο χαρακτήρα. Η Μερκούρη είναι γεννημένη για το σανίδι, και ο Νίκος Κούρκουλος φέρνει μια στιβαρότητα που ισορροπεί το στροβιλιζόμενο ταμπεραμέντο της Ίλια.»
The Washington Post
«Δεν είναι συνηθισμένο για μια ξένη παραγωγή να προκαλεί τέτοια αίσθηση στο Μπρόντγουεϊ. Το ‘Ίλια Ντάρλινγκ’ είναι κάτι παραπάνω από μιούζικαλ – είναι μια πολιτισμική πρόταση. Το ελληνικό στοιχείο δεν γίνεται ποτέ γραφικό, αλλά αυθεντικό. Και αυτό οφείλεται πρωτίστως στην καθηλωτική παρουσία της Μερκούρη.»
Newsweek
«Η Ίλια του Μπρόντγουεϊ είναι πιο ώριμη, πιο λυρική, και ίσως λιγότερο σκανδαλιάρα από την Ίλια του σινεμά – αλλά δεν χάνει ούτε στιγμή τη μαγεία της. Η παράσταση είναι μια ωδή στην ανεξαρτησία, στην αισθησιακή αθωότητα και στην ελληνική ψυχή.»
Ο απόηχος στην Ελλάδα
Και στην Ελλάδα, όμως, οι εφημερίδες εκείνης της εποχής δεν έκρυψαν την υπερηφάνεια τους. Παρά την πολιτική αστάθεια που επικρατούσε εκείνο τον Απρίλιο του 1967 (μόλις λίγες μέρες πριν το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου), οι πολιτιστικές στήλες εστίασαν στην επιτυχία της Μερκούρη ως εθνικό καμάρι.
Καθημερινή (Αθήνα, Απρίλιος 1967)
«Η Μελίνα εφώτισε το Μπρόντγουεϊ με το φως του ελληνικού ήλιου. Η επιτυχία της δεν είναι προσωπική, είναι εθνική – και μας θυμίζει πως η Ελλάδα, ακόμη και εν μέσω δυσκολιών, έχει να προσφέρει πολιτισμό και καρδιά.»