Η Πρωτοπόρος της Βυζαντινολογίας και της Πανεπιστημιακής Ιστορίας
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (γαλλικά: Hélène Ahrweiler), γεννημένη στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας πανεπιστημιακής κοινότητας, με τεράστια συμβολή στην επιστήμη της Βυζαντινολογίας, στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό. Με καταγωγή από τη Μικρά Ασία και σταθερά στραμμένο το βλέμμα της στον ελληνισμό και την ιστορία του, διέγραψε μια μοναδική διαδρομή από τα ταπεινά χρόνια της Κατοχής έως την κορυφή του ακαδημαϊκού κόσμου στη Γαλλία και διεθνώς.
Πρώτα χρόνια και εθνική δράση
Η Ελένη Γλύκατζη γεννήθηκε από μικρασιάτες γονείς στην Αθήνα. Ο πατέρας της, Νίκος Γλύκατζης, ήταν έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογένειας της μητέρας της, Καλλιρόης Ψαλτίδη, που καταγόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας. Φοίτησε στο Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και στη συνέχεια σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ανέλαβε ενεργό ρόλο στον τομέα της μαθητικής αντίστασης στο Παγκράτι, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Συμμετείχε ενεργά στα γεγονότα των Δεκεμβριανών με τον ΕΛΑΣ Αθηνών, και επέστρεψε στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Ακαδημαϊκή διαδρομή και διεθνής καταξίωση
Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου ξεκίνησε μεταπτυχιακές σπουδές. Το 1955 διορίστηκε στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS), και το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου. Το 1966 έλαβε το διδακτορικό της δίπλωμα με τη διατριβή Byzance et la mer, και ένα χρόνο αργότερα εξελέγη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.
Το 1976 έγινε η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων του Πανεπιστημίου της Σορβόννης (Paris I), αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που ανέλαβε αντίστοιχη θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο. Έχει διατελέσει Αντιπρύτανης (1970-1973), Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων και Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου.
Στη Γαλλία γνώρισε και τον σύζυγό της, τον Ζακ Αρβελέρ, αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού και μέλος της παρισινής αστικής τάξης. Μαζί απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.
Θεσμικές θέσεις και κοινωνική προσφορά
Η Γλύκατζη-Αρβελέρ έχει υπηρετήσει σε δεκάδες ανώτατες θέσεις και φορείς πολιτισμού και επιστήμης:
- Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του CNRS (Γαλλία)
- Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών
- Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών
- Πρώην Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou
- Πρώην Πρόεδρος του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας
- Πρώην Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι
Είναι επίσης μέλος του Ιδρύματος Λαμπράκη και άλλων επιστημονικών και πολιτιστικών συμβουλίων παγκοσμίως.
Κοινωνική και πολιτική παρουσία
Η Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν έμεινε αμέτοχη στα κοινά. Το 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι» στο ελληνικό δημοψήφισμα και υποστήριξε ενεργά τον Κυριάκο Μητσοτάκη για την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας. Παράλληλα, πρότεινε την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου, ενώ ήταν και μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για την επέτειο των 200 χρόνων από την Επανάσταση.
Μια από τις πιο συζητημένες απόψεις της είναι η θεωρία της ότι στον τάφο της Βεργίνας βρίσκεται θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος — θέση που αναπτύσσει και στο βιβλίο της Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών.
Βραβεύσεις και τιμητικές διακρίσεις
Η διεθνής ακτινοβολία της αποτυπώνεται και στις δεκάδες τιμητικές διακρίσεις:
- Επίτιμη διδάκτωρ σε πανεπιστήμια όπως Harvard, Λονδίνου, Αθηνών, Θεσσαλονίκης, Haifa, Belgrade, New York κ.ά.
- Μέλος ακαδημιών όπως της Ακαδημίας Αθηνών, της Βασιλικής Ακαδημίας του Βελγίου, της Βρετανικής Ακαδημίας και της Ακαδημίας του Βερολίνου.
Διακρίσεις από κράτη και οργανισμούς
- Γαλλία: Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής, Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής, Διοικητής των Ακαδημαϊκών Φοινίκων
- Άλλες χώρες: Διακρίσεις από Ιταλία, Πορτογαλία, Αυστρία, Πολωνία, Μεξικό, Δανία, Λουξεμβούργο
- ΔΟΕ: Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος
Κληρονομιά και παρακαταθήκη
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θεωρείται παγκοσμίως μία από τις σημαντικότερες βυζαντινολόγους, με εκτενές συγγραφικό έργο, διεθνείς διαλέξεις και μακροχρόνια συνεισφορά στην ανάδειξη του βυζαντινού πολιτισμού. Η ακλόνητη αφοσίωσή της στην ακαδημαϊκή αριστεία, η προώθηση της γυναίκας στον χώρο της έρευνας και οι πρωτοποριακές της θέσεις έχουν εμπνεύσει γενιές επιστημόνων και φοιτητών.
Η ίδια παραμένει ενεργή, με διαλέξεις, παρεμβάσεις και δημόσια παρουσία, αποτελώντας ένα φωτεινό παράδειγμα ήθους, επιστημονικής ακεραιότητας και πολιτισμικής προσφοράς.
“Η αθωότητα κλονίζεται από την κατάχρηση εμπιστοσύνης”.
“Αυτογνωσία είναι η δυνατότητα, να ξέρεις πού μπορείς να πας“.
“Αθωότητα σημαίνει εμπιστοσύνη στον άλλο, όποιος και αν είναι αυτός, αλλά και εμπιστοσύνη στον εαυτό σου”.
Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.