Αν μπορούσατε να σκεφτείτε μια κορυφαία διπλωματική συνάντηση ανάμεσα σε δύο γείτονες που συχνά μαλώνουν για το “ποιος έχει το μεγαλύτερο κομμάτι του Αιγαίου”, πού θα γινόταν; Σε μια αίθουσα πολυτελούς ξενοδοχείου; Σε ένα διπλωματικό συνέδριο; Κάντε χώρο για το πραγματικό σύμβολο της Ελληνοτουρκικής διπλωματίας του 1988: μια χαρτοπετσέτα. Ναι, καλά ακούσατε.
Η συμφωνία που ξεκίνησε σε χαρτοπετσέτα
Το σκηνικό στήθηκε στο Νταβός της Ελβετίας, το παγκόσμιο θέρετρο των μεγαλοεπενδυτών και των ελίτ της οικονομίας, όπου μεταξύ διαπραγματεύσεων για την παγκόσμια οικονομία, βρήκαν χρόνο οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας, Ανδρέας Παπανδρέου, και της Τουρκίας, Τουργκούτ Οζάλ, να συζητήσουν και για κάτι πιο ταπεινό: πώς να σταματήσουν να «απειλούν» ο ένας τον άλλον με πολεμικές φρεγάτες στο Αιγαίο. Ε, το κατάφεραν – περίπου.
Αλλά η αλήθεια είναι πως, αν και πρόκειται για μια σημαντική διπλωματική στιγμή, η “συμφωνία της χαρτοπετσέτας” απέκτησε μυθικές διαστάσεις, όταν κυκλοφόρησαν φήμες πως οι βασικοί όροι της συμφωνίας καταγράφηκαν… σε μια χαρτοπετσέτα! Και αν νομίζετε ότι αυτό είναι κάτι το ασυνήθιστο για τις διεθνείς σχέσεις, μάλλον δεν έχετε δει την ελληνική διπλωματία σε δράση!
Μη πόλεμος με μία υπογραφή (ή δύο, πάνω σε χαρτοπετσέτα)
Το 1988, μετά από μήνες έντασης για την πιθανή ύπαρξη πετρελαίων στο Αιγαίο, τα πράγματα έδειχναν ότι θα πηγαίναμε σε… πιο θερμά νερά. Ο Παπανδρέου και ο Οζάλ, λοιπόν, συναντήθηκαν στο Νταβός και αποφάσισαν ότι μάλλον θα ήταν καλύτερα να “μην πολεμήσουν” – κυριολεκτικά! Δημιούργησαν έναν μηχανισμό για την αποφυγή κρίσεων και συμφώνησαν ότι Ελλάδα και Τουρκία θα απέχουν από έρευνες στα διεθνή ύδατα του Αιγαίου μέχρι να λύσουν τις διαφορές τους (συμπεριλαμβανομένης της περίφημης υφαλοκρηπίδας).
Βέβαια, αν δεν ήταν τόσο τραγικό θα ήταν αστείο: το Κυπριακό δεν συζητήθηκε σχεδόν καθόλου. Ο Ανδρέας το ανέφερε στα πεταχτά, αλλά τίποτα παραπάνω. Φυσικά, αυτό έδωσε την ευκαιρία στους πολιτικούς αντιπάλους του να τον κατηγορούν για «προδοσία», με τον γνωστό Κωνσταντίνο Μητσοτάκη να επιμένει ότι ο Παπανδρέου έβαλε «στο ράφι» το Κυπριακό μόνο και μόνο για να μην χάσει αυτή την άτυπη συμφωνία.
Το “Mea Culpa” και η ελληνική αυτογνωσία
Και όπως κάθε καλή ιστορία, έπρεπε να υπάρχει μια παραδοχή λάθους. Λίγους μήνες αργότερα, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανέβηκε στο βήμα της Βουλής και παραδέχτηκε με το περίφημο «Mea Culpa» ότι η συμφωνία ίσως και να μην ήταν τόσο σπουδαία όσο φάνηκε αρχικά. Άλλωστε, το “πνεύμα του Νταβός” δεν κράτησε για πολύ, και οι επόμενες κρίσεις δεν άργησαν να έρθουν.
Και τι απέμεινε;
Όπως πολλά πράγματα στην πολιτική, αυτό που έμεινε ήταν ο μύθος. Η “συμφωνία της χαρτοπετσέτας” είναι ένα από τα κλασικά παραδείγματα των αδύναμων και πρόχειρων συμφωνιών που συχνά γίνονται στον κόσμο της διπλωματίας, όταν οι ηγέτες βιάζονται να επιδείξουν ότι «κάτι έκαναν». Και, φυσικά, η χαρτοπετσέτα έγινε το σύμβολο μιας ειρωνικής εξωτερικής πολιτικής: «γράφ’ το, βρε Ανδρέα, σε μια χαρτοπετσέτα, και είμαστε εντάξει»!
Όπως και να έχει, η ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες αποφάσεις μπορεί να προέρχονται από μικρές χειρονομίες – ή έστω από πρόχειρα γραψίματα πάνω σε χαρτοπετσέτες. Και αν υπάρχει ένα ηθικό δίδαγμα από την όλη ιστορία, αυτό είναι το εξής: όταν οι διεθνείς διαφορές μπορούν να λυθούν με έναν καφέ και μια χαρτοπετσέτα, τότε ίσως η παγκόσμια ειρήνη να μην είναι τόσο μακριά. Εκτός αν είναι στη Γενεύη και ξέχασαν τη χαρτοπετσέτα πίσω στην Αθήνα…