Η σύγχρονη ελληνική ιστορία σημαδεύτηκε από σειρά πολιτικών και κοινωνικών αναταραχών, με ένα από τα πλέον σκοτεινά κεφάλαια της να είναι η επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας το 1967. Κεντρικό πρόσωπο σε αυτό το πολιτικό πραξικόπημα υπήρξε ο Στυλιανός Παττακός, ο οποίος, μαζί με άλλους αξιωματικούς του στρατού, ανέτρεψε τη δημοκρατική κυβέρνηση της χώρας, εγκαθιδρύοντας ένα αυταρχικό καθεστώς που διήρκεσε επτά έτη.
Ποιος ήταν ο Στυλιανός Παττακός
Ο Στυλιανός Παττακός γεννήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 1912 στο χωριό Αγία Παρασκευή του Ρεθύμνου, στην Κρήτη. Αποφοίτησε από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και ακολούθησε καριέρα στον Ελληνικό Στρατό, φθάνοντας στο βαθμό του ταξίαρχου. Υπηρέτησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στον Εμφύλιο Πόλεμο, και αργότερα εξελίχθηκε σε ένθερμο αντικομμουνιστή. Ήταν βαθιά συντηρητικός, με απόψεις που συχνά ταυτίζονταν με ακροδεξιά ιδεολογήματα.
Παρά τη σχετικά χαμηλή του θέση στην ιεραρχία, ο Παττακός ήταν ιδιαίτερα δραστήριος στους στρατιωτικούς κύκλους και διατηρούσε ισχυρές σχέσεις με άλλους αξιωματικούς με παρόμοιες απόψεις, μεταξύ των οποίων ο Γεώργιος Παπαδόπουλος και ο Νικόλαος Μακαρέζος. Μαζί, αποτέλεσαν τον πυρήνα της ομάδας που θα επιφέρει τη βίαιη ανατροπή του πολιτεύματος το 1967.
Το Πολιτικό Κλίμα πριν το Πραξικόπημα
Η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960 ήταν εξαιρετικά τεταμένη. Μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, η χώρα ήταν διχασμένη: από τη μία πλευρά οι συντηρητικές δυνάμεις και από την άλλη η Αριστερά, που παρά τις απαγορεύσεις, αναδυόταν εκ νέου. Η κρίση επιδεινώθηκε με την υπόθεση της “Αποστασίας” του 1965, η οποία οδήγησε στην πτώση της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου και στη διαδοχική αλλαγή κυβερνήσεων χωρίς λαϊκή νομιμοποίηση.
Η πολιτική αβεβαιότητα, σε συνδυασμό με τον φόβο του κομμουνιστικού κινδύνου, δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για την επιβολή ενός στρατιωτικού καθεστώτος. Την άνοιξη του 1967 προγραμματίζονταν εκλογές στις οποίες πιθανολογούνταν νίκη της Ένωσης Κέντρου ή και της ΕΔΑ με αυξημένα ποσοστά. Οι αξιωματικοί του στρατού θεώρησαν ότι ήταν «εθνικά αναγκαίο» να παρέμβουν πριν από τις εκλογές.
Το Πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967
Το πρωί της 21ης Απριλίου 1967, μια ομάδα μέσων και κατώτερων αξιωματικών του στρατού – με επικεφαλής τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, τον Νικόλαο Μακαρέζο και τον Στυλιανό Παττακό – εκτέλεσε επιτυχώς πραξικόπημα, καταλαμβάνοντας στρατηγικά σημεία της Αθήνας και της ελληνικής επικράτειας.
Ο Παττακός ήταν υπεύθυνος για την κατάληψη του Υπουργείου Εσωτερικών και του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως, παίζοντας καθοριστικό ρόλο στον έλεγχο του κρατικού μηχανισμού. Μέσα σε λίγες ώρες, η εξουσία είχε περάσει στους πραξικοπηματίες, με τη συμμετοχή και ανοχή ενός μέρους του στρατού και της αστυνομίας. Η βασιλεία, υπό τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β’, αρχικά φάνηκε να αποδέχεται τη νέα κατάσταση.
Η χώρα τέθηκε σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Επιβλήθηκε στρατιωτικός νόμος, διαλύθηκαν τα κόμματα, έκλεισαν εφημερίδες και χιλιάδες πολιτικοί, διανοούμενοι, φοιτητές και πολίτες συνελήφθησαν ή εξορίστηκαν. Ο Παττακός ανέλαβε το Υπουργείο Εσωτερικών και κατόπιν έγινε Αντιπρόεδρος της κυβέρνησης. Ήταν γνωστός για την επιθετικότητά του, τις ρητορικές του υπερβολές και την αυστηρή προσήλωση στις αρχές της “Εθνοσωτηρίου Επαναστάσεως”.
Το Καθεστώς της Χούντας
Η επταετία της δικτατορίας χαρακτηρίστηκε από καταστολή, λογοκρισία, παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την κατάργηση των πολιτικών ελευθεριών. Η παιδεία, ο πολιτισμός, η ενημέρωση και η πολιτική ζωή τέθηκαν υπό τον απόλυτο έλεγχο του καθεστώτος. Ο Παττακός ήταν από τους πιο σκληροπυρηνικούς εκφραστές της χούντας, ιδιαίτερα απέναντι στην Αριστερά και τους διαφωνούντες.
Παράλληλα, η χούντα επιχείρησε να διαμορφώσει ένα νέο εθνικό αφήγημα, προβάλλοντας το πραξικόπημα ως “Επανάσταση”, απαραίτητη για τη σωτηρία του έθνους. Οι πραξικοπηματίες παρουσίαζαν τον εαυτό τους ως πατριώτες που έσωσαν την Ελλάδα από την υποτιθέμενη κομμουνιστική απειλή.
Η Πτώση της Χούντας και η Δίκη
Η Χούντα κατέρρευσε το καλοκαίρι του 1974, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, που προκλήθηκε άμεσα από το πραξικόπημα των Ελλήνων αξιωματικών κατά του Μακάριου. Η καταστροφή στην Κύπρο και η γενική κατακραυγή οδήγησαν στην αποκατάσταση της Δημοκρατίας υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Το 1975, οι πρωτεργάτες της Χούντας – Παπαδόπουλος, Παττακός και Μακαρέζος – δικάστηκαν για εσχάτη προδοσία. Καταδικάστηκαν σε θάνατο, αλλά οι ποινές τους μετατράπηκαν σε ισόβια. Ο Παττακός παρέμεινε στη φυλακή για 17 χρόνια και αποφυλακίστηκε το 1990 για λόγους υγείας. Παρότι είχε την ευκαιρία να ζητήσει συγγνώμη ή να αναγνωρίσει το λάθος του, παρέμεινε πιστός στις ιδέες του μέχρι το τέλος. Πέθανε το 2016, σε ηλικία 104 ετών.
Ο Στυλιανός Παττακός υπήρξε κεντρική φυσιογνωμία μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και η επταετία της χούντας στέρησαν από τη χώρα τις δημοκρατικές της κατακτήσεις και οδήγησαν σε μεγάλες κοινωνικές, πολιτικές και εθνικές τραγωδίες. Η μνήμη αυτών των γεγονότων λειτουργεί σήμερα ως υπενθύμιση για τη σημασία της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της αντίστασης στον αυταρχισμό.