Στην καρδιά κάθε Έλληνα που πήγε σχολείο από τα μέσα της δεκαετίας του ’50 έως και τις αρχές του ’70, υπάρχει μια ιδιαίτερη θέση για ένα συγκεκριμένο βιβλίο: το Αλφαβητάριο του 1955. Πρόκειται για ένα από τα πιο αγαπημένα και αναγνωρίσιμα σχολικά εγχειρίδια, που αποτέλεσε την πρώτη ουσιαστική επαφή των παιδιών με τον κόσμο της ανάγνωσης, της γλώσσας και της ζωής γενικότερα.
Η γέννηση ενός θρύλου
Το Αλφαβητάριο του 1955 δεν ήταν το πρώτο του είδους του. Το πρώτο αναγνωστικό με την ονομασία “Αλφαβητάριο” κυκλοφόρησε το 1919, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος εισήγαγε τη διδασκαλία της δημοτικής γλώσσας στα σχολεία. Έμεινε γνωστό ως «Το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο», χάρη στο χαρακτηριστικό του εξώφυλλο και την εικονογράφηση του σπουδαίου καλλιτέχνη Κωνσταντίνου Μαλέα.
Ωστόσο, το Αλφαβητάριο του 1955 είναι αυτό που αγαπήθηκε περισσότερο και άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του σε δεκάδες γενιές. Με εξώφυλλο που απεικόνιζε δύο παιδάκια αγκαλιασμένα να διαβάζουν –ντυμένα με την χαρακτηριστική μπλε ποδιά και άσπρο γιακά της εποχής, στα χρώματα της ελληνικής σημαίας– το βιβλίο αυτό υπήρξε το πρώτο μεγάλο «παράθυρο» των παιδιών στον κόσμο των λέξεων, των αξιών και της οικογενειακής ζωής.
Η δομή και οι ήρωες
Συνταγμένο από τους Ι.Κ. Γιανέλη και Γ. Σακκά και εικονογραφημένο από τον ταλαντούχο Κώστα Γραμματόπουλο, το Αλφαβητάριο δεν ήταν απλώς ένα εργαλείο εκμάθησης της γλώσσας. Ήταν ένας καθρέφτης της κοινωνίας της εποχής, μέσα από απλές, καθημερινές ιστορίες που απεικόνιζαν τη ζωή μιας μικροαστικής ελληνικής οικογένειας.
Οι κεντρικοί χαρακτήρες –ο πατέρας Θωμάς, η μητέρα Φανή, τα παιδιά Άννα, Ρήγας, Νίνα και φυσικά η αθάνατη Λόλα– έγιναν φίλοι και συνοδοιπόροι κάθε μαθητή. Η Λόλα, με το ξακουστό της μήλο, είχε ήδη καθιερωθεί στο αναγνωστικό του 1949 «Τα Καλά Παιδιά», και διατηρήθηκε και στο βιβλίο του 1955. Ποιος δεν θυμάται τη φράση: «Λόλα, να ένα άλλο μήλο», που έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πιο εμβληματικές της ελληνικής εκπαιδευτικής πραγματικότητας;
Ένα βιβλίο με ψυχή
Πέρα από τη διδασκαλία της ανάγνωσης και της γραφής, το Αλφαβητάριο μετέφερε στα παιδιά ήθος, αξίες και πρότυπα συμπεριφοράς. Μέσα από τις σελίδες του, οι μικροί μαθητές μάθαιναν τη σημασία της οικογένειας, της τάξης, της ευγένειας και της πειθαρχίας. Σκηνές όπως η οικογένεια μαζεμένη γύρω από το τραπέζι ή το παιδί που λέει «καληνύχτα» στο χτύπημα του ρολογιού, δεν ήταν απλώς εικόνες: ήταν μηνύματα ζωής.
Ακόμα και η γραμματική του βιβλίου αντικατοπτρίζει μια άλλη εποχή. Η χρήση της περισπωμένης, τα μακρά και βραχέα φωνήεντα, οι κανόνες που σήμερα μοιάζουν ξεπερασμένοι, τότε ήταν αναπόσπαστο μέρος της σχολικής πειθαρχίας και ακρίβειας.
Το τέλος μιας εποχής
Το 1974 το Αλφαβητάριο αποσύρθηκε από την κυκλοφορία και αντικαταστάθηκε από το νέο βιβλίο «Η Γλώσσα μου», σε μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας. Παρ’ όλα αυτά, το παλιό αναγνωστικό δεν χάθηκε. Αντιθέτως, καταχωρήθηκε στο συλλογικό υποσυνείδητο του ελληνικού λαού, σαν πολύτιμο κομμάτι πολιτιστικής κληρονομιάς.
Σήμερα, σχεδόν κάθε ελληνικό σπίτι έχει ένα αντίτυπο του Αλφαβηταρίου. Σαν ενθύμιο. Σαν παράσημο μιας αθώας εποχής. Το βλέπεις και ξυπνάει μέσα σου μια γλυκιά νοσταλγία. Η μυρωδιά των καινούριων βιβλίων, το δέος της πρώτης μέρας στο σχολείο, οι φωνές στην τάξη, η μάθηση που ερχόταν μέσα από εικόνες και απλές λέξεις.
Μια πολιτιστική παρακαταθήκη
Το Αλφαβητάριο του 1955 δεν ήταν απλώς ένα σχολικό βιβλίο. Ήταν και παραμένει σύμβολο μιας Ελλάδας που άλλαζε, που προσπαθούσε να μορφώσει τα παιδιά της, να τους δώσει αρχές, λόγο, σκέψη και φαντασία. Είναι ένα αντικείμενο με ψυχή, ένα κομμάτι από το παρελθόν που μας υπενθυμίζει από πού ξεκινήσαμε.
Όσο κι αν αλλάξουν οι εποχές, οι οθόνες, τα ηλεκτρονικά βιβλία και οι μέθοδοι διδασκαλίας, το Αλφαβητάριο παραμένει εκεί, σαν μια παλιά φωτογραφία στο συρτάρι, που κάθε φορά που την κοιτάς, θυμάσαι ποιος ήσουν – κι αυτό, καμιά τεχνολογία δεν μπορεί να το αντικαταστήσει.
